Pokój i niestosowanie przemocy o. prof. Bernharda Häringa CSsR
Obecnie – na dzień 31 grudnia 2024 r. – na świecie trwa aż 56 konfliktów (Global Peace Index 2024), co stanowi najwyższą liczbę od zakończenia II wojny światowej. Szczególnie dramatyczne są dwa konflikty: rosyjsko-ukraiński ze względu na zagrożenie nuklearne oraz izraelsko-palestyński ze względu na brutalne naruszanie przez obie strony godności ludzkiej, która w każdej sytuacji przemocy jest zagrożona.
W tym kontekście niezwykle aktualne jest niedawne wznowienie dwóch esejów, opublikowanych po raz pierwszy w latach 80. ubiegłego wieku i wydanych na początku października pod tytułem „Pace. Prospettive teologiche” (Pokój. Perspektywy teologiczne). Autorem jest teolog moralista, redemptorysta, o. prof. Bernhard Häring († 1998), który wniósł decydujący wkład w redagowanie Konstytucji pastoralnej Gaudium et spes, do tego stopnia, że kardynał Léon-Joseph Suenens, jeden z czterech moderatorów Soboru Watykańskiego II, nazwał go „prawie ojcem”.
Oba teksty poruszają temat chrześcijańskiego zaangażowania na rzecz pokoju, którego źródłem jest przesłanie biblijne i wiara w Ukrzyżowanego i Zmartwychwstałego, który jest doskonałym orędownikiem pokoju i świadkiem niestosowania przemocy. Refleksja ta jest bardziej niż kiedykolwiek aktualna, a nawet konieczna, jeśli rodzina ludzka naprawdę chce uwolnić się od mentalności i praktyk wojennych.
Ojciec Bernhard Häring został kapłanem w mrocznym i smutnym okresie II wojny światowej, podczas której dojrzało w nim powołanie do zaangażowania się w sprawę pokoju i niestosowania przemocy oraz umocniło się przekonanie, że w przyszłości świat będzie jeszcze bardziej potrzebował głosicieli Ewangelii.
Wydarzenia wojenne uświadomiły mu cyniczną manipulację wartościami, jakiej dopuszczał się Hitler, który nadużywając religii dla celów władzy i poprzez narzucenie posłuszeństwa jako wartości absolutnej, realizował swój zbrodniczy plan. Na podstawie tego tragicznego doświadczenia Häring rozważa znaczenie kluczowego słowa „odpowiedzialność” dla rozwoju nowej moralności, która sprzyja wyzwoleniu, poprzez wzajemną pomoc, od struktur grzechu. Jego zdaniem to nowe podejście, po Holokauście, mogło wyrażać wyzwalającą siłę Ewangelii.
Jest przekonany, że refleksja teologiczno-moralna nie ma po prostu za zadanie uzupełniać dane kulturowe, ale musi pełnić również aktywną i proaktywną funkcję wobec kultury, aby być „zakwasem” wspierającym promowanie godności człowieka. W zakresie problemów związanych z pokojem i wojną jest przekonany, że teologia moralna ma do odegrania wobec kultury rolę konstruktywną i prowokacyjną, ponieważ najbardziej typowe biblijne postulaty stoją w oczywistej sprzeczności z współczesnymi mu modelami etyczno-teologicznymi (teoria wojny sprawiedliwej), które należy porzucić na rzecz języka i praktyki odnowionych w duchu i treści, co nastąpi wraz z encykliką „Pacem in terris” św. Jana XXIII i sekcją poświęconą tej tematyce w konstytucji soborowej „Gaudium et spes” (w szczególności nr 77-82).
O. Häring dostrzega w wyborze niestosowania przemocy istotny element Kazania na Górze (por. Mt 5), które określa jako „najbardziej klasyczny tekst ewangeliczny dotyczący niestosowania przemocy”. W samym sercu fragmentu św. Mateusza Jezus zachęca bowiem swoich słuchaczy do przezwyciężenia prawa talionu i rozszerzenia miłości również na wrogów (Mt 5,38-48), wzywając ich do przyjęcia niestosowania przemocy jako wyrazu wiary w pokój, dar Mesjasza i wypełnienie prawa. Ponadto słowa Jezusa nie powinny być interpretowane jako pobożne rady o charakterze fakultatywnym, ale mają one wartość normatywną i otwierają przed uczniem Chrystusa nowe drogi, którymi będzie podążał „zgodnie z miarą łaski, jaką otrzymał”.
Stara się wyjaśnić naturę i podstawowe cechy niestosowania przemocy, również dlatego, że nie jest do końca przekonany o negatywnym znaczeniu tego słowa, które naraża je na ryzyko redukcjonistycznych interpretacji w kontekście bezczynności, bierności, inercji w obliczu zła i złych ludzi. Stara się więc sprecyzować to pojęcie w sensie aktywnym, zgodnie z którym niestosowanie przemocy nie jest „brakiem czegoś, ale raczej obecnością […] palącej siły miłości”; nie jest „psychicznym stłumieniem agresji, ale transformacją i ciągłym wykorzystywaniem energii we właściwym kierunku”. W tym sensie wyrazem niestosowania przemocy jest odwaga, by „mówić z mocą właśnie do tych, którzy mają środki, by wyrządzić krzywdę”.
Ponadto niestosowanie przemocy obejmuje zajęcie stanowiska na rzecz ofiar, czyli tych, którzy „są przedmiotem dyskryminacji, wyzysku i ucisku”, nie zapominając jednocześnie o „trosce o moralną integralność i godność ludzką tych, którzy poniżyli się poprzez niesprawiedliwe wykorzystywanie władzy”. Jednakże w przypadku, gdy nawet po zastosowaniu wszystkich środków niestosowania przemocy nie udało się „powstrzymać agresora i niesprawiedliwego w granicach lub przezwyciężyć niesprawiedliwego status quo”, dopuszczalne jest „zdyscyplinowane użycie siły”, uznając natomiast wszelkiego rodzaju przemoc za „niezdyscyplinowane i niesprawiedliwe” użycie siły.
O. Häring zauważa, że osoba może ponieść porażkę w poszukiwaniu swojej tożsamości jako dziecka Bożego, gdy wychowana przez osoby stosujące przemoc, uczy się opracowywać równie agresywne reakcje, rozwijając tożsamość zasadniczo defensywną i opartą na przeciwstawianiu się. Natomiast osoba wychowana w duchu niestosowania przemocy ma duże szanse na włączenie tej postawy do swojego projektu życia i wybranie jej jako podstawowej wartości, przezwyciężając w ten kreatywny sposób własny kryzys tożsamości.
Ostatecznie „miłość do nieprzyjaciół jest centralnym aspektem działania Boga w Chrystusie i naśladowania Chrystusa” i wymaga praktykowania miłości bez przemocy jako najskuteczniejszej formy oporu i walki ze złem i przemocą. Ewangelia pokoju i pojednania nie może zatem być sprowadzona ani do czystej utopii, ani do obietnicy zarezerwowanej dla życia pozagrobowego, ale oznacza dla wszystkich chrześcijan powolny proces przyswajania i przekładania jej bodźców na tkankę relacji osobistych i społecznych.
prof. Salutati L., Akademia Alfonsjańska, Rzym; za: alfonsiana.org
* * *
Papieska Akademia Alfonsjańska to Wyższy Instytut Teologii Moralnej należący do Zgromadzenia Najświętszego Odkupiciela, afiliowany do Papieskiego Uniwersytetu Laterańskiego w Rzymie. Na uczelni można odbywać studia specjalistyczne z teologii moralnej na najwyższym światowym poziomie.
